Mange – meg sjølv inkludert – nyttar ordet «kultur» som om det var heilt eintydig. Det er det ikkje.

Difor har eg tenkt å lage nokre tekstar der eg vil prøve å setje ord på kva eg legg i omgrepet. Det er fleire grunnar til dette:

Eg ser ordet nytta på svært ulike vis i media – det vere seg i avisdebattar eller i kommentarfelt på nettbloggar. Ikkje sjeldan ser eg at dei som nyttar ordet i ein og same diskusjon, umogleg kan ha ei felles oppfatning av kva det betyr.

Eg ser ordet vert nytta som eit honnørord – ofte samanstilt med ordet «norsk» – utan at det er heilt klårt kva som gjer at ordet vert nytta slik.

Eg er lat. Eg ynskjer ikkje å bruke tid og spalteplass på å forklåre det eg meiner om att og om att, dersom eg kan unngå det. Då er det enklare å gjere ein litt grundig jobb med å avklare kva eg legg i kulturomgrepet, og så heller syne til eiga avklaring når behovet for å tydeleggjere omgrepet måtte melde seg.

Landbruk er kultur. Toppbiletet er eit utsnitt av eit bilete frå ein lavendelåker. Biletet er teke av Francois Philipp, Frankrike.

Nedunder kjem lenkjer til ulike artiklar eg skriv om kulturomgrepet :

8. august 2017 fekk eg vere med på ei storhending i Gulen kyrkje, Eivindvik : Sigrid Moldestad med band heldt konsert med nynorske salmar. Og folka i bandet var ikkje kven som helst : Mest merittert er nok engelskmannen B.J. Cole på pedalsteel. I tillegg til å ha gitt ut fleire plater på eiga hand, har han delteke på plateprosjekt med slike artistar som Elton John, Uriah Heep, Björk og Sting. Men Sigbjørn Apeland, som har spelt mellom anna på trøorgel saman med Sigrid i mange år og Kåre Opheim, som spelte på trommer, er også svært fine musikarar.

BJ Cale

Til saman skapte dei ei musikalsk oppleving som nok vil verte hugsa lenge hos dei som var til stades. Og det dei framførte, var (med eitt høgst heiderleg unntak ) henta frå den nynorske salmeskatten vår. Nye salmar vart framført saman med salmar skrivne av dei store klassiske nynorske salmediktarane våre, som Anders Hovden og Elias Blix. Melodiane til nokre av salmane var komponerte til den aktuelle salmen, medan andre var norske folketonar. Og jamen santen hadde  det også snike seg inn ein irsk melodi og ein munter dansmelodi frå Tyskland. (Ja, tonen til «Fagert er landet» er høgst sannsynlegvis ein sokalla gaillard,  ein spretten dans som var mykje populær i Europa på 1500- og tidleg på 1600-talet. Nynn melodien i dobbelt tempo og med litt rytme, så merkar du fort danserytmen i melodien.)

At desse nynorske salmane har hatt og framleis har eit godt grep om hjarterøtene til folk fekk ein eit godt døme på ved avslutninga av konserten, då alle i kyrkja stod og song saman «Fager kveldssol smiler», utanboks, og med alle versa.

I tillegg til å framføre salmane på ein framifrå måte, ga Sigrid oss ein lita innføring i den nynorske salmetradisjonen. Ho nemnde mellom anna fyrste gongen ein salme vart sungen på nynorsk i ei kyrkje – og det endåtil uløyves. Dette skjedde i Lårdal i Telemark i 1864, på fyrste juledag. Og songen som vart framført den gongen, var «No koma Guds englar». Snakk om protestvise…

Sigrid Moldestad i samspel med Kåre Opheim

Forteljinga om julesalmen fekk meg til å tenkje på juletradisjonane i heimen vår. Av ein eller annan grunn er det underteikna som har fått ansvar for å pusse sylvtøy, samt lysestakar og anna nips av messing og kopar, til jul. Det er ei keisam oppgåve, men særleg rike på den slags jordisk gods er vi ikkje, så oppgåva er overkomeleg. Og eg får løn for strevet, både medan eg driv på med pussinga og etterpå, når jobben er gjort. Eg får tid til å sjå på kor fine og forseggjorte dei er, nokre av desse tinga som vi elles i året knapt vører eit blikk – og lysestakane som vi så altfor ofte sølar stearin på. Eg får tid til å tenkje på ulike historier knytte til dei ulike gjenstandane, historier som høyrer familien min til. Og når dei er ferdig pussa, står dei der og blenkjer og gjer stova ekstra julefin.

Eg synest det Sigrid Moldestad har gjort med dei nynorske salmane, er noko av det same. Ho har teke dei fram, ein etter ein, og gitt dei ein kjærleg omgang med musikalsk polering. Så har ho lyfta dei fram for oss andre, slik at vi kan sitje der nyte resultatet, og glede oss over at vi har slike skattar i vår eigen kultur.

Sigbjørn Apeland på trøorgel

I ei tid der folk er så uroa over korleis det skal gå med kulturen vår, står Sigrid Moldestad fram med botevon for den uroen : Ta fram det vi har av kulturell ballast, og ta ballasten i bruk! Så kan vi glede oss over at noko av den ballasten kjem andre stader frå, slik den irske og tyske melodien var to famifrå døme på.

Tusen takk skal du ha, Sigrid. Du gjer ein viktig jobb.

Bileta i artikkelen er tekne av underteikna før og under konserten. Større versjonar av bileta ser ein ved å peike og klikke på dei.

Det er kan hende ikkje så veldig mange som veit kven Doménikos Theotokópulos var. Truleg er det fleire som kjenner til namnet El Greco ( Grekaren ) som var oppnamnet denne målaren fekk i sitt andre heimland, Spania.

Sjølv har eg kjent til mannen og det spanske oppnamnet hans sidan eg begynte å interessere meg for kunsthistorie for snart femti år sidan. Men sant å seie brydde eg meg lite om kunsten hans. Eg oppfatta den som litt primitiv, på grensa til det vulgære. Ikkje forstod eg kva det var med desse måleria som gjorde at interessa for målaren har halde seg heilt fram til våre dagar.

Men dette endra seg totalt for nokre få år sidan : I 2014 var kona mi og eg turistar i Toledo, der El Greco budde storparten av det vaksne livet sitt. I høve 400-årsminnet for hans død var det laga ei praktfull utstilling som synte livet og kunsten hans. Der og då forstod eg kva eg hadde gått glipp av i meir enn førti år : kjennskap til kunsten til ein heilt fantastisk målar.

Største opplevinga av av El Greco sin kunst fekk eg likevel i katedalen i Toledo. Han har måla altarbiletet i sakristiet – dette er attgitt her. Peik og klikk på det for å sjå det i ein større versjon.

Utgangspunktet for biletet er lidingssoga slik ho er framstilt i evangeliet etter Markus. Det syner Jesus når dei reiv av han ei purpurkappe som var blitt sveipt inn i. Sakristiet er eit praktfullt dekorert rom. Likevel dominerer altarbiletet rommet fullstendig. Eg har etter kvart oppdaga at bileta til El Greco ofte gjer akkurat det.

Men El Greco meistra også kunsten å måle portrett. Her er attgitt eit av dei mest kjende portretta hans, av ein adelsmann med handa på brystet. Peik og klikk på det for å sjå det i ein større versjon. 

Biletet heng i Pradomuséet i Madrid, og då eg såg det for fyrste gongen, slo det meg kor levande denne adelsmannen framstod. På nært hald kan ein sjå ei penselføring som kan verke litt «rufsete» og upresis. Med litt avstand vert portrettet så livaktig at ein nesten får lyst til å prate med mannen som heng der på veggen.

Denne evnen til å skape liv i figurane på bileta har El Greco teke med seg inn i mykje av den religiøse kunsten sin. Men dei religiøse bileta hans rommar langt meir enn det. Dette vil eg skrive om i ein annan artikkel.

Biletet oppe på sida er eit utsnitt av eit mannsportrett som kan hende er eit sjølvportrett. Meir informasjon om dette biletet kan ein få ved å peike og klikke her.

Informasjon om altarbiletet frå Toledo kan ein få ved å peike og klikke her.

Informasjon om portrettet av adelsmannen kan ein få ved å peike og klikke her.

«Humbug», sa verdas mest kjende gjerrigknark – Ebenezer Scrooge – i Charles Dickens si forteljing «A Christmas Carol». Han snakka om julefeiringa, som han ikkje forstod meininga med.

(meir…)

For ei tid attende vart eg gjort merksam på ein artikkel i Vårt Land sin verdidebatt.no. Det var «Puritanerne», skriven av Olav Rune Ekeland Bastrup. Eg likte dårleg det eg las, av fleire grunnar. Men artikkelen ga meg noko å tenke på.

(meir…)

«Pappa, kan ikkje du fortelje frå då du var liten?»

(meir…)

Norsk er ikkje enkelt. Noko av det som kan vere verkeleg vrient, er dei biletlege uttrykkja som språket vårt er fullt av.

(meir…)

Hausten 2014 vart eg kjend med ein spesiell, ung mann. Anton Nilsson er ein talentfull svensk pianist. (meir…)

Arne Høyland er ingen masfjording. Likevel har få engasjert seg meir i å dokumentere og formidle kultur og folkeliv i Masfjorden enn han.

(meir…)

Kritikar og forfattar Espen Søbye har i Morgenbladet den 24.12.2015 skrive om fenomenet strikkebøker. Det var ein tankevekkjande tekst.

(meir…)

Strikking er omsorg og estetikk og delingskultur.

(meir…)